RSS Mapa strony Mój portal Zadaj pytanie
    
Jesteś tutaj: Strona główna Aktualności Prawo pracy
Rozmiar tekstu: f1f2f3
Dokument aktualny
Ważny od 2017-04-07  

Firmowe zagrożenia psychospołeczne - jak im zapobiegać

Środowisko pracy, jakie tworzy pracodawca, ma istotny wpływ na kondycje zdrowotną pracowników. W każdej firmie występują czynniki psychospołeczne, zwane również zagrożeniami psychospołecznymi, które wiążą się z szeroko rozumianą organizacją pracy. Zagrożenia psychospołeczne powodują w konsekwencji u pracowników stres, który może mieć charakter krótkotrwały lub długotrwały. Pracodawca nie powinien obok tego przechodzić obojętnie, uznając, że stres jest wkalkulowany w życie zawodowe pracowników - tym bardziej że stresu zawodowego często nie sposób „wyłączyć” po godzinach pracy.
Każda praca, bez względu na jej charakter, wiąże się z różnorodnymi zagrożeniami - fizycznymi, chemicznymi, jak również wynikającymi np. z ergonomii pracy. Widać je gołym okiem, łatwo je zmierzyć i oszacować. Jednak nie każde zagrożenie towarzyszące w pracy jest oczywiste i obiektywnie widoczne. Zmiany w zakresie technologii, w tym narzędzi pracy, mają istotny wpływ na pojawianie się nowych zagrożeń. Postęp jest nieunikniony, jednak właściwa organizacja pracy ma kluczowy wpływ na niewidoczne z pozoru zagrożenia psychospołeczne prowadzące u pracowników do stresu mającego istotny wpływ na kondycję zdrowotną pracowników, ich wydajność, jakość świadczonej pracy oraz bezpieczeństwo.
Ważne! Zagrożenia psychospołeczne w pracy są czynnikami, które poprzez mechanizm stresu mogą prowadzić do szkód u pracownika w zakresie negatywnych skutków fizjologicznych, psychologicznych oraz społecznych.
Do typowych zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu zalicza się:
  • brak właściwych warunków pracy,
  • obciążenie pracą oraz jej tempo, w tym stałe zatrudnianie pracowników w nadgodzinach,
  • praca poniżej - jak i powyżej kwalifikacji,
  • rozkład czasu pracy - szczególnie praca zmianowa oraz w porze nocnej,
  • częste zmiany rodzaju pracy oraz sposobów jej wykonywania,
  • zaburzenia w komunikacji wewnątrzzakładowej,
  • brak wizji rozwoju.
Wymienione zagrożenia psychospołeczne, niezależnie od stopnia odporności pracownika, prowadzą do mniejszego lub większego stresu. Mają istotny wpływ na efekty pracy, w tym bezpieczeństwo.

Kto zalicza się do grupy ryzyka

Zagrożenia psychospołeczne prowadzące do stresu oddziałują na każdego pracownika z różnym nasileniem. Osoby, które traktują pracę z dystansem i z „przymrużeniem oka”, mają prawo zupełnie inaczej odbierać zagrożenia psychospołeczne niż osoby, które są np. perfekcjonistami - wrażliwymi na każde zakłócenie ich wyobrażeń o szeroko rozumianej pracy. Przyjmuje się, że stres zawodowy wywołany zagrożeniami psychospołecznymi dotyczy szczególnie osób:
  • młodych - szczególnie rozpoczynających pierwszą pracę,
  • w starszym wieku - np. w okresie przedemerytalnym,
  • obarczonych obowiązkami niekorespondującymi z posiadanymi kwalifikacjami,
  • dużym poziomie wrażliwości, w tym lękliwości,
  • zaangażowanych w pracy w sposób ponadprzeciętny (osoby wymagające dużo od siebie oraz innych).

Skutki zagrożeń psychospołecznych

Firmowe zagrożenia psychospołeczne prowadzące do stresu, szczególnie utrzymującego się przez dłuższy czas, prowadzą do poważnych szkód. Te szkody mogą powodować określone skutki - fizjologiczne, psychiczne oraz społeczne.

Fizjologiczne skutki stresu zawodowego wiążą się z reakcją układu nerwowego pracownika narażonego na stres. Zmiany fizjologiczne u pracownika mogą mieć charakter nagły, jednak mogą również objawiać się po dłuższym czasie. Z reguły skutki krótkotrwałe - poza sytuacjami ekstremalnymi, jak np. zawał mięśnia sercowego pracownika - mają przeważnie charakter odwracalny. Jednak długotrwała ekspozycja na stres może prowadzić do dolegliwości, które mają prawo przekształcić się w stan chorobowy.

Krótkotrwałymi skutkami fizjologicznymi stresu mogą być:
  • przyspieszone i nierówne tętno,
  • spięta postawa ciała,
  • płytki oddech,
  • nadmierna potliwość,
  • ból głowy.

Psychologiczne
skutki stresu związanego z pracą mają związek z szeroko rozumianym życiem emocjonalnym pracownika, w tym w zakresie zdolności do obiektywnego i prawidłowego dobierania rzeczywistości - co ma szczególne znaczenie w kwestii bezpiecznego wykonywania obowiązków (wydajność i jakość świadczonej pracy jest w tym przypadku kwestią drugorzędną). Typowymi skutkami psychologicznymi zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu są:
  • nerwowość,
  • rozdrażnienie,
  • problemy z koncentracją,
  • zmienność nastroju,
  • brak cierpliwości.
Społeczne skutki stresu będącego konsekwencją firmowych zagrożeń psychospołecznych odnoszą się do relacji między pracownikiem a otoczeniem - zarówno zewnętrznym, jak i w środowisku firmowym. Do typowych społecznych skutków stresu zalicza się:
  • izolację pracownika od otoczenia,
  • niechęć do działania oraz bierność,
  • pogarszające się relacje ze współpracownikami oraz przełożonymi.
Przedstawione skutki stresu mają oczywiste przełożenie na funkcjonowanie pracowników w środowisku pracy. Patrząc przez pryzmat skutków stresu odnoszących się bezpośrednio do relacji pracodawca - pracownik, skutki stresu zawodowego można podzielić na podmiotowe oraz organizacyjne. Skutki podmiotowe wiążą się ze spadkiem jakości świadczonej pracy. Jest to efektem na przykład utraty motywacji do jej wykonywania. Natomiast skutki organizacyjne stresu wiążą się przykładowo z rotacją pracowników niewytrzymujących oferowanej organizacji pracy, zwolnieniami lekarskimi czy wykorzystywaniem czasu pracy w sposób sprzeczny z jego przeznaczeniem.

Stres w ocenie ryzyka zawodowego

Bez względu na stanowisko pracy i jej charakter, każda posada wiąże się z mniej lub bardziej doniosłymi zagrożeniami, w tym z możliwością wystąpienia negatywnych konsekwencji zdrowotnych. Fakt, że w środowisku pracy występują rozmaite ryzyka powoduje, iż rolą pracodawcy jest przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego, zapoznanie z nią pracowników oraz podjęcie odpowiednich środków profilaktycznych zapobiegających lub ograniczających poszczególne ryzyka związane z pracą.
Ważne! Ryzykiem zawodowym jest prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą i powodujących straty, w szczególności wystąpienie u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy.
Poruszając zagadnienie zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu zawodowego, należy podkreślić, że przepisy nie definiują bezpośrednio ryzyka psychospołecznego. Przyjmuje się, że jest ono prawdopodobieństwem pogorszenia się zdrowia pracowników oraz jego konsekwencji w wyniku oddziaływania określonych psychospołecznych warunków pracy.

Podstawowym etapem prowadzenia przez pracodawcę oceny ryzyka zawodowego jest prawidłowa identyfikacja ryzyk, w tym zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu. Pracodawca może osobiście przeprowadzić ocenę ryzyka. Może także upoważnić w tym celu inną osobę, nawet spoza zakładu pracy.
Ważne! Dobrą praktyką w zakresie identyfikacji zagrożeń psychospołecznych jest zaangażowanie pracowników - którzy doskonale wiedzą, jakie czynniki wywołują u nich stres związany z pracą. Najgorsze, co może zrobić pracodawca, to uznać, że temat stresu w zakładzie pracy nie istnieje - a jeżeli nawet - to stanowi wyłącznie czynnik motywujący i stymulujący do pracy.
Identyfikacja zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu jest kluczowa do prawidłowej oceny ryzyka zawodowego w omawianym zakresie. Brak rzetelnej identyfikacji czynników powodujących stres uniemożliwi wprowadzenie skutecznych środków profilaktycznych.

W ramach prowadzonej identyfikacji zagrożeń związanych ze stresem na poszczególnych stanowiskach pracy w firmie warto przeprowadzić analizę przechowywanej przez pracodawcę dokumentacji z następujących w zakładzie wypadków przy pracy. Takie działanie pozwoli pracodawcy uzyskać wiedzę dotyczącą stanowisk pracy, na których wypadki występowały ze szczególnym nasileniem. To z kolei będzie podstawą wykazania związku między zagrożeniami psychospołecznymi a zdarzeniami wypadkowymi.

Ocena ryzyka prowadzona przez pracodawcę powinna ponad wszelką wątpliwość uwzględniać fakt narażenia pracowników na prowadzące do stresu zagrożenia psychospołeczne. W przeciwnym razie nie można jej uznać za przeprowadzoną prawidłowo i kompleksowo. To natomiast mogą zakwestionować organy prowadzące w firmie kontrolę w zakresie technicznego bezpieczeństwa pracy.

Kluczem jest właściwa profilaktyka

Tak jak w przypadku każdego zagrożenia, na które narażeni są pracownicy, tak i względem zagrożeń psychospołecznych prowadzących do stresu niezbędne są właściwe działania profilaktyczne ze strony pracodawcy. Owe działania profilaktyczne powinny być ukierunkowane w szczególności na szeroko rozumianą organizację i warunki pracy i zmierzać do wyeliminowania lub przynajmniej zminimalizowania oddziaływania danych czynników psychospołecznych na zatrudnionych. Poniżej przedstawiamy typowe czynniki psychospołeczne prowadzące do stresu zawodowego oraz przykładowe rozwiązania zmierzające do ich ograniczenia.
Praca w godzinach nadliczbowych
Potrzeby pracodawcy, mające charakter szczególny, wiążą się często z koniecznością pozostania w pracy po godzinach. Taka organizacja pracy ma negatywny wpływ na zachowanie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym - prowadząc do stresu zawodowego.

Dobrym rozwiązaniem profilaktycznym będzie w takim przypadku obciążenie wszystkich pracowników pracą nadliczbową - w sposób równy. Zlecanie godzin nadliczbowych w sposób regularny tylko wybranym pracownikom nie jest zatem najlepszym wyborem i może rodzić podejrzenie nierównego traktowania.
Szybkie tempo pracy
Duża liczba zadań do wykonania - przy jednocześnie nie do końca optymalnej obsadzie - wypływa na tempo pracy. Oczekiwania względem jakości i ilości wykonanych zadań mogą wówczas prowadzić do stresu. W celu wprowadzenia właściwej profilaktyki dobrym pomysłem może okazać się dokładna analiza obciążenia pracą poszczególnych pracowników. Jeżeli w wyniku takiej analizy ujawnią się istotne dysproporcje, wówczas niezbędne jest zwiększenie liczby zadań pracownikom niedociążonym pracą z jednoczesnym ograniczeniem zadań pracowników przeciążonych.
Nieprawidłowa organizacja stanowiska pracy
Pracodawca powinien organizować stanowiska pracy spełniające wymogi bezpieczeństwa i ergonomii - co ma istotne znaczenie w kwestii wydajności i jakości wykonywanej pracy. Rozwiązaniem profilaktycznym, prowadzącym do optymalizacji procesu pracy, mającym istotny wpływ na stres pracownika, jest zapewnienie pracownikowi wszelkich niezbędnych na danym stanowisku narzędzi pracy, w tym właściwego poziomu ochrony przed wszelkimi zagrożeniami związanymi z wykonywaną pracą.
Praca monotonna i w ustalonym z góry tempie
Praca mało zróżnicowania i wykonywana w stałym tempie z całą pewnością może prowadzić do stresu zawodowego. Przyjmuje się, że monotonną jest praca mająca związek z powtarzaniem tych samych czynności, często prostych i nieskomplikowanych (praca jednostajna). Natomiast pod pojęciem pracy w ustalonym tempie - to prace, w przypadku których rytm pracy wynika nie z osobistych preferencji pracownika - a z technologii produkcji - np. praca przy taśmie. Działaniem profilaktycznym, zmierzającym do ograniczenia stresu związanego z pracą w powyższych warunkach jest przydzielenie pracownikom dodatkowych obowiązków (w ramach obowiązujących norm czasu pracy) w celu uczynienia pracy bardziej zróżnicowaną. Można również pomyśleć o większej rotacji pracowników czy wprowadzeniu dodatkowych przerw w pracy wliczanych do czasu pracy.
Dyskryminacja i nierówne traktowanie
Pracownicy, niezależnie od zajmowanego stanowiska, mają prawo do równego traktowania - zarówno w zakresie nawiązywania, jak i rozwiązywania stosunku pracy, wynagradzania, awansowania czy dostępu do podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Przejawy dyskryminacji i nierównego traktowania z całą pewnością stanowią źródło stresu zawodowego.

Jeżeli chcemy ograniczyć stres, w omawianym przypadku warto podjąć działania zmierzające do zapewnienia w firmie jasnych i przejrzystych zasad równego traktowania, w tym usprawiedliwionego obiektywnie różnicowania ich sytuacji zawodowej. Dobrym pomysłem jest wprowadzenie pisemnych regulacji w zakresie równego traktowania, a nie opieranie się wyłącznie na niepisanej praktyce zakładowej.
PoradaStres jest zjawiskiem towarzyszącym pracownikom niezależnie od zajmowanego stanowiska, profilu firmy czy formy organizacyjno-prawnej. Niewidoczne z pozoru zagrożenia psychospołeczne prowadzące do stresu nie powinny stanowić zjawiska naturalnego - związanego z charakterem danej pracy. Tworzenie warunków pracy, w których pracodawca świadomie i w widoczny sposób dąży do redukowania zagrożeń psychospołecznych powinno być standardem i priorytetem u pracodawców, ponieważ stres pracowników jest czynnikiem mającym negatywny wpływ nie tylko na poszczególnych pracowników, ale i w sposób pośredni na całość firmy.
Autor:  Sebastian Kryczka, prawnik, ekspert prawa pracy

Więcej znajdziesz w hasłach: